Osady rytmiczne

W niektórych przypadkach, jeśli znany jest wiek warwy nałożonej, możliwe jest również bezwględ- ne datowanie warw. Na przykład w Meiendorf, w Holstein, dobrze rozpoznane i dające się datować osiedle maglemoskie – zawierające obrobione rogi jeleni i typowe narzędzia krzemienne – pokryte było torfem, który można datować za pomocą analizy pyłkowej (patrz niżej). Bezpośrednio pod osiedlem magle- moskim znajduje się pokład naniesiony przez lodowiec, a więc przypuszczalnie warwa wyższa pochodzi z okresu bezpośrednio poprzedzającego magdaleński. Przeliczenie warw umożliwia przeto określenie długości czasu formowania się pokładu, czyli kiedy nastąpiło polepszenie się klimatu. Problem porównywania warw jakiegoś stanowiska z warwami innego stanowiska, znajdującego się, na przykład w innym kraju, nie należy do łatwych. Niemniej jednak udało się zebrać ciekawe informacje dotyczące porównania pewnych anomalii, występujących w rozmaitych stanowiskach. Obejmują one pewne właściwości wspólne dla danej grupy warw (lub, jak nazywa je Sauramo „serii warw” – w odniesieniu do pokładów w Finlandii. Badacz ten przeprowadził staranne porównanie drobnych nieregularności dotyczących grubości warw, ich barwy, ziarnistości itd. i zdołał uzyskać informacje porównawcze odnośnie pokładów w rozmaitych miejscowościach. W ten sposób osiągnął możność ustalenia następstwa czasu od dnia dzisiejszego do około 10 000 lat temu. Pracę tę kontynuował Antev w Ameryce Północnej – wspólnie skontrolowali większość dat Geera, korygując pewne pomyłki z pierwotnej publikacji. W wyniku tej pracy uzyskano czas w latach dla niektórych niedawnych ważniejszych zjawisk lodowcowych. Daty takie, jak na przykład 7900 p.n.e. dla osuszenia jeziora, stanowiącego pozostałość szwedzkiej moreny środkowej, lub 8200 lat p.n.e. dla jednej z wyraźnie zaznaczonych moren fińskich – wskazują, że ostateczne stopnienie lodowca na tej szerokości geograficznej nastąpiło około 8000 lat p.n.e.

dalej

Rytmy i ruchy orogeniczne cz. II

Obecny system górski na Ziemi został uformowany w okresie przesuwania się lądów w czasie alpejskiego wypiętrzenia orogenicznego, co miało miejsce w mio- cenie, około połowy okresu trzeciorzędu (patrz s. 57 i rys. 45). Końcowa część rys. 44 przedstawiona jest na rys. 45: czas umieszczony jest tu na osi rzędnych, dla lepszego zobrazowania kształtowania się pokładów geologicznych skorupy ziemskiej, czyli począwszy od nieznane_skaty prekambryjskie najstarszych. Na rysunku tym można było przedstawić dokładniej różne szczegóły, zaś dodatkowy wykres obrazuje w przybliżeniu wahania temperatury. Z porównania obu wykresów wynika, że ziemskim wypię- trzeniom towarzyszyły okresy nienormalnie zimnego klimatu. Przyczyny tych wahań temperatury zostaną omówione łącznie z zagadnieniem wahań klimatycznych w epoce plejstocenu (rys. 46).

dalej

Homo sapiens (Chelrńs Combę)

Wśród wielu szczątków neolitycznych, szkielety wykopane w skalnym schronieniu i grobie w Chelm’s Combę koło Wells w Somerset, należą do nielicznych, które nie były pochowane w podłużnych kurhanach. Szczątki te (rys. 26) obejmują czaszki oraz kości długie wraz z typowymi dla wczesnego neolitu wyrobami garncarskimi. Przeciętna objętość trzech czaszek wynosi 1533 cm3, czyli tyle samo, co u 25 czaszek neolitycznych, wymierzonych przez dra G. M. Moranta Są one dolichocefaliczne i niewiele różnią się od czaszek długogłowych ludzi z Aveline’s Hole. Żuchwy nie niu. Pomimo tej możliwości omyłek, małe wartości kryteriów dla bardziej zamierzchłych czasów i dla wcześniejszych form ludzkich będą dokładniejsze niż duże liczby, dotyczące materiałów i innych ‚kryteriów w czasach nowszych oraz bardziej współczesnych ludzi. Wspominaliśmy już o tym na s. 52, a w rozdziale V wyjaśnimy, że najmniejszej dokładności wymaga się, gdy liczba jest duża: dzięki temu możliwe jest graficzne ujęcie tego zagadnienia.

dalej

Fazy zlodowacenia plejstocenu – rozważania astronomiczne

Brak jest dowodów na to, że wewnętrzna temperatura Ziemi podlegała wahaniom w miarę stygnięcia. Dlatego też przyczyn fluktuacji w klimacie ziemskim należy doszukiwać się raczej w przypuszczalnych zmianach nasilenia promieniowania słonecznego. Istnieją trzy zjawiska astronomiczne, które łącznie mogą stanowić pewne wyjaśnienie zmian klimatycznych, zaob- serwowanych na podstawie badań geologicznych. Są to: 1) tor, czyli orbita Ziemi dookoła Słońca, 2) nachylenie osi ziemskiej w stosunku do płaszczyzny orbity i 3) zmiany w nachyleniu csi ziemskiej. Te trzy zjawiska są znane jako perturbacje i można ustalić liczbowe ich wartości w każdym danym momencie.

dalej

Australopithecus

Ponieważ nie jest pewne, czy australopiteki wytwarzały narzędzia z kamienia, nie możemy im przypisać tego rzemiosła. Tak więc za jedyne ich „zajęcie” można uważać łowiectwo. Pithecanthropus erectus osiągnął liczbę 2 zajęć: łowiectwo i wyrób narzędzi z krzemienia.

dalej

Materiały z późnej epoki żelaza cz. II

Następnie trzeba podjąć decyzję, jak traktować takie specjalności, jak cieśla, stolarz i tokarz, albo czy do zajęcia rolnika wliczać pracę oracza, a tkactwo i przędzalnictwo oraz młynarstwo i piekarnictwo uważać odpowiednio za jedno wspólne czy też dwa odrębne zajęcia. Niewątpliwie w okresach wcześniejszych człowiek pracujący przy obróbce drewna był zarazem cieślą, stolarzem i tokarzem, wytwórca odzieży prządł i tkał, a młynarz zaopatrywał gospodynie w chleb. Liczba rzemiosł będzie więc początkowo mniejsza, aż do momentu, gdy stopień specjalizacji usprawiedliwi ich zróżnicowanie, co jednak nie miało miejsca w czasach przedhistorycznych. Dopiero w czasach historycznych wytwórca szkła wykonywał inne funkcje od szklarza, kamieniarz od murarza, młynarz od piekarza, stolarz od meblarza itd.

dalej

Porównanie danych kulturowych – kontynuacja

Z omówienia możliwych do uchwycenia kryteriów kultury wynika, że wartości liczbowe można uzyskać tylko dla bardzo wąskiego aspektu kultury człowieka – aspektu materialnego, czyli takiego, który dotyczy wiedzy człowieka o materiałach istniejących na Ziemi i siłach przyrody we Wszechświecie, oraz jego umiejętności panowania nad nimi. Zdając sobie w pełni sprawę z ograniczonych możliwości w tym względzie, przyjęliśmy aspekt materialny jako pewną wskazówkę rozwoju kulturowego człowieka. Rozpatrywane były cztery kryteria kulturowe: liczba materiałów używanych przez człowieka, liczba różnych zająć wykonywanych przez człowieka, szybkość, z jaką człowiek może sią poruszać używając środków mechanicznych i „test stopniowania”, czyli kulturowa gradacja przedmiotów wytwarzanych przez człowieka.

dalej

Zajęcia z epoki neolitu

Człowiek neandertalski niewątpliwie trudnił się wyrobem odzieży ze skór, poza wykonywaniem 4 zajęć, przypisanych człowiekowi pekińskiemu. Zbieranie pirytów i krzemienia trudno jest nazwać „zajęciem’’, a zgodnie z naszą definicją „gotowanie” nie wchodzi w rachubę, aczkolwiek wiele jest dowodów, że człowiek neandertalski żywił się gotowaną strawą. Tak więc do zajęć Homo neanderthalensis możemy zaliczyć 5 następujących: łowiectwo, obróbka krzemienia, kości i drewna oraz wyrabianie odzieży ze skór.

dalej

Datowanie warstw geologicznych

Struktura złóż geologicznych może wskazywać, że zmieniały się one z czasem albo rytmicznie i okresowo, albo stale, nieregularnie. Sezonowe pokłady w dnach jezior, wypełniających się zimą, a wysychających w lecie, mogą stanowić przykład dla pierwszego rodzaju, podczas gdy złoża w jaskiniach, gromadzące się stopniowo – dla drugiej. Stratygrafia pokładów różni się więc w tych dwóch przypadkach, w związku z czym stosuje się odmienne metody ich datowania. Większość pokładów to mieszanina tych dwóch typów, to znaczy, że następstwo osadów nie jest ani periodyczne, ani ciągłe, lecz – podobnie jak w przypadku otoczaków z północy lub terasów żwirowych wzdłuż koryt rzecznych – składa się z szeregu warstw o różnej grubości i odmiennych właściwościach. Ich charakter i kolejność nawarstwiania się w danym miejscu stanowią cenną wskazówkę przy ich datowaniu.

dalej

Materiały wczesnej epoki żelaza cz. III

W celu określenia liczby materiałów, używanych przez człowieka danej formy lub w danym okresie czasu, konieczne będą wiadomości o materiałach mających bezpośrednie powiązanie z danym szkieletem lub umiejscowionych in situ w określonym pokładzie geologicznym, którego wiek jest znany. Oczywiście, liczba materiałów, odnośnie których istnieją dokładne dane, ograniczona będzie do takich, które są wystarczająco trwałe, aby oprzeć’ się zniszczeniom spowodowanym przez czas. Jest bowiem bardzo nieprawdopodobne, aby mogły zachować się jakieś ślady odzieży sprzed 200 000 lat, o ile nawet była ona wówczas już używana, powinny natomiast zostać odnalezione przedmioty z bardziej trwałych materiałów, używane w tych zamierzchłych czasach do jej wytwarzania. Jeżeli więc znajdzie się takie przyrządy, jak ciężarki od warsztatu tkackiego, wrzeciono itp., można całkiem bezpiecznie stwierdzić, że w okresie tym wytwarzano odzież. Tego rodzaju trudności powstają zawsze w odniesieniu do materiałów nietrwałych i choć są bardzo liczne, liczbę ich można określić jedynie w przybliżeżują tygle, szczypce, czerpaki, piece i miechy, w połączeniu ze stosami żużla i metali, takich jak cyna, ołów, miedź i żelazo.

dalej